Geografija predela
- Položaj Vršca
- Vršačke planine

01. Geološki period
- Nastanak Panonskog mora
- Flora i fauna

02. Praistorija

* Kameno doba
- Paleolit
- Neolit
* Doba metala

03. Stari vek
- Vršački kraj u vreme Rimljana

04. Srednji vek
- Seoba naroda
- Vršac u srednjem veku

05. Vršac pod turskom vlašću

- Banatska buna
- Vršačke vladike
- Oslobođenje Banata

06. Vršac u 18. veku
- Oslobođenje Vršca
- Naseljavanje grada i dve opštine
- Ratovi s Turcima
- Ujedinjenje opština

07. Vršac u 19. veku

08. Vršac u 20. veku

Geografija predela

* Položaj Vršca

Vršac je podignut u jugoistočnom delu Banata, na samom obodu Panonske nizije u podnožju Vršačkih planina. Nalazi se na 45° 7'30" severne širine i 19° 57'30" istočne dužine. Ukupna površina gradskog naselja je oko 9 km².

Topografsku celinu grada čine tri izrazito različita morfološka dela:
Zapadni, najstariji deo grada, koji se podizao i širio doseljavanjima srpskog stanovništva počev od XIV pa sve do XVIII veka, kada su se formirale male (mahale) na obema stranama potoka Mesića, a uz magistralni put od juga ka severu. Taj deo naselja karakteriše velika zbijenost zgrada i nepravilne, često vrlo kratke, laktaste i izvijene ulice, koje uglavnom prate konfiguraciju tla.
Srednji deo grada je nastao kolonizacijom Nemaca tokom XVIII veka i podignut je uz magistralni put - Banatska Palanka - Bela Crkva - Vršac - Temišvar. Ovaj deo naselja podignut je po urbanističkim planovima a ulice su u njemu prave i seku se pod pravim uglom.
Istočni deo grada nastaje posle Drugog svetskog rata i još se intenzivno razvija na padinama Kapelinog brega i Kule i daljesa obe strane puta za Veliko Središte.
Kao nastavak srednjeg dela grada može se smatrati i naselje koje se gradi na južnom delu grada na nekadašnjem Kuštiljskom putu, a isto tako postoji novo naselje i u zapadnom delu grada na Margitskom putu.
Grad je u poslednjih 30 godina XX veka dobio i industrijsku zonu koja je izgrađena na Beogradskom putu.

Vršac je dobro povezan mrežom drumskog i željezničkog saobradaja u svim pravcima. Nalazi se na pruzi Beograd - Temišvar - Bukurešt, na severu povezan je prugom sa Zrenjaninom i Novim Sadom, a na jugu sa Belom Crkvom. Asfatlni putevi vode prema Beogradu, Zrenjaninu, Beloj Crkvi, a preko Vatina ka Temišvaru; manji putevi vode i ka naseljima u neposrednoj okolini - Gudurici i Markovcu sa jedne strane, a sa druge prema Mesiću, Jablanci, Kuštilju i Vojvodincima, preko koga je isto tako povezan sa Belom Crkvom.

* Vršačke planine

Predeo Vršačkih planina pored čisto planinskog dela obuhvata i brežuljkasto zemljište i niže zaravnjene predele u ukupnoj dužini od 19 km.
Planinski predeli počinju sa Kulom i prostiru se na istok do rečice Cerne, u Rumuniji, na sever do Markovačkog potoka i Malog rita, a jug do potoka Guzajna i Mesić.
Vršačke planine dižu se od samog grada Kapelinim bregom (252 ) i Kule (399), zatim preko Turske glave (381) i Đakovog vrha (449) visina konstantno raste, da bi na Vršačkoj glavici (520) i Lisičjoj glavi (590) dostigla kulminaciju u tom delu masiva. U blagom luku prema jugoistoku, visina postepeno opada, sve do Culmea mare (359), da bi se ponovo strmo uspela na najvišu tačku - Gudurički vrh (641) najvišu tačku na teritoriji Vojvodine. Od Guduričkog vrha preko Čoka (547), visina planina naglo opada, ali kod Corcane (323) ponovo raste, sve do Donjeg Vršišora na 463 metra, odatle pa sve do rečice Černe, visina je u postepenom opadanju.
U planinama postoji više prevoja i potočnih dolina, između Turske glave i Đakovog vrha je Crveni krst, a izmedu Đakovog vrha i Vršačke glavice Prevala (380), koja se prema jugu spušta u Široko bilo, a sa severne strane u široku dolinu Kozluk (Kozji lug). Izmedu Lisičje glave i Culmea mare je prevoj Kamenarica. Prevoj izmedu Guduričkog vrha i Vršišora zove se Corcana i s južne strane se spušta u Fizeški potok a sa severne u dolinu Leskovicu.
Poprečni profil Vršačkih planina je asimetrican. Prema severozapadu padine su strme i spuštaju se bez odseka u Mali rit. Nasuprot tome, južna podgorina postupno prelazi u niže predele: od Kule i Turske glave na Magarčevo brdo (276), od Đakovog vrha na Pavliško brdo (205) sa velikom dolinom Crvenkom i Dumbravom; ispred samog Mesića visina na Glavici raste do 325 metara, da bi opala u predelu Poiana mare (260), Donji Ardeš (288) i Carbunari (209).
Severna i južna podgorina razorene su malim dolinama i vododerinama. Važnije potočne doline su: Markovački potok, koji se pored sela Markovac, Gudurica i Veliko Središte uliva u Malosredištanski potok koji se zatim uliva u Mali rit. Pored Kozluka, na severnoj strani se nalaze male doline Majdan i Alažura, i velika vododerina Đavolova jazbina (stari naziv Jazma). S južne strene kod sela Mesić, izvire istoimeni potok, koji gradi prostranu dolinu, protiče kroz Vršac i na izlazu iz grada biva kanalisan. Kod sela Sočica je velika potočna dolina Fizeš.
Vršačke planine opkoljava sa severne i južne strane brežuljkasto zemljište, na severu visine od 100 do 200 metara, koje prema jugu postepeno opada i potpuno nestaje u dolini Karaša.
Niži zaravnjeni predeli Vršačkih planina nalaze se na severozapadu. To je duguljasta uzvišica, prosečne nadmorske visine od oko 100 metara, nazvana At, sa Crvenkom, Ludošem, Utrinama, Lokvom i Strmoglavicom.
Vršačke planine sastavljene su od paleozojskih kristalnih škriljaca, kroz koje se mestimično probijaju graniti. Stene kristalastih škriljaca uglavnom se pružaju pravcem sever-jug, dok su pobrda pokrivena pontskim i diluvijalnim naslagama, a niži predeli diluvijalnim i aluvijalnim nanosima.
U poslednje vreme, kroz Vršacke planine izgrađeni su mnogi planinski putevi, kojima mogu da se kreću automobili i teretna vozila. Južnom padinom dolazi se na Kapelin breg, a odatle do samog vrha Kule; jedan krak puta ide južnom stranom Turske glave, prelazi preko prevoja Crveni krst i severnom stranom Đakovog vrha, padinom Solila silazi u Široko bilo. Ovaj put se iza Crvenog krsta odvaja jednim krakom prema zapadnoj strani Đakovog vrha, a kod Solila, na sever, ka Prevali gde se nalazi lugareva kuća i gde je nekada bilo najpoznatije vršačko izletište sa velikim drvenim paviljonom. Izgrađen je i put kroz vinograde koji sa južne strane vodi do Širokog bila.
Većina toponima na Vršačkim planinama je stara, sa jasno i tačno izdiferenciranim nazivima za pojedine oblike brdskog pejzaža ili predstavlja obeležja istorijskih mesta, dok su neki vezani za stočarstvo i druge oblike ljudske delatnosti.
Vršačke planine, raznovrsnog reljefa i pokrivene šumom, sa mnogo puteva, pešačkih i šumskih staza, koje ih presecaju u svim pravcima, planinskim izvorima i potocima i livadama, privlačne su za izletnike naročito u proleće kada su pokrivene tepisima najrazličitijeg cveća, leti jer imaju senovite šume i doline, a u jesen su pokrivene najrazličitijim bojama jesenjeg lišća.

01. Geološki period

Geološka istorija vršačkog predela je neodvojiva od svih promena koje su nastajale u čitavom panonskom basenu, pa tako i razultati geoloških istraživanja pružaju podatke koji potiču od samog paleozoika, vremena kada je postojalo staro Panonsko kopno, koje je u vremenu velikih pomeranja i nabiranja Zemljine kore, kada su nastajale nove mlađe planine, kao što su Alpi i Dinaridi, potonulo i sada se nalazi duboko pod slojevima nanosa i taloga kasnijih perioda. Jedino njegovi najviši vrhovi ostali su da vire iznad površine, a jedan od tih vrhova su i naše Vršačke planine. U tim dobima ovi predeli su bili povremeno pokriveni vodom brojnih mora, koja su se smenjivala, ostavljajući na mnogim mestima svoje tragove u naslagama različite debljine u stenama, šljunku i drugim vrstama taloga.
Iako te brojne geološke naslage ne možemo da pratimo zbog dubokih slojeva starog kopna, slika nam postaje jasnije tek od vremena pojave Panonskog mora. U današnje vreme prilikom bušenja bunara za vršački vodovod, na dubini od stotinu metara nailazi se na slojeve sačinjene samo od puževa i školjki pa se može jasno utvrditi kakav je život postojao u starom moru.
Početkom tercijera (pre 70 miliona godina) izdizanjem Alpa stvoreno je jedno unutrašnje more, takozvani Paratetis, nasuprot Tetisu koji se nalazio na mestu današnjeg Sredozemnog mora. Ovo džinovsko unutrašnje more prostiralo se od današnje Francuske sve do današnjeg Kaspijskog jezera.
U kasnijim dobima, usled mnogih geoloških pomeranja, ono se izdelilo na manja mora ili jezera, a jedno od njih je i Panonsko more, koje je pokrivalo staro panonsko kopno i zapljuskivalo vrhove i padine današnjih Vršačkih planina, gradeći prave terase, koje se danas mogu videti na nekim mestima.
U početku slano, ovo more odvojeno od ostale morske mase, vremenom se pretvorilo u slatkovodno jezero, koje je kroz usku vezu, na mestu današnje Đerdapske klisure, polako oticalo ka Crnom moru, ostavljajući sve veće površine suvog tla, ali i ogromne močvare čiji su se tragovi zadržali do naših vremena.
Kao što su se na ovom prostoru smenjivala mora i kopno, tako su se smenjivale i životne zajednice, zavisno od klime koje je ovde vladala.
U starim morima živele su zajednice školjaka, puževa, glavonožaca, korala i algi, ali i ogromnih bića, kao što su džinovske ajkule, kitovi i mnoge davno izumrle vrste riba.
Obale Panonskog mora bile su obrasle džunglom i šumama gde su se kretali mastodonti, džinovski nosorozi, tapiri, divlje svinje, džinovski sabljasti tigar, krokodili i brojne životinje čiji potomci danas žive isključivo u tropskim predelima.
Naglom promenom klime i nailaskom ledenog doba u pleistocenu (pre milion godina), živi svet se naglo menja i dolazi do značajne smene živih bića. Lednici, koji se spuštaju sa severa do same ivice panonskog basena i oivičavaju ga sa svih strana, doveli su do velikih promena Evropi, pa i u današnjem vršačkom kraju.
Ova ledena doba smenjuju se tri puta, tako da postoje i dva međuledena doba, što dovodi do naizmenične smene životinja toplih i hladnih krajeva.
Faunu hladnih doba karakterišu mamuti, runasti nosorog, irvasi, mošusno goveče i mnogobrojni glodari, a faunu toplih perioda nilski konj, slon, ali i divlji konji, divlje goveče, pećinski medved, bizon i drugi.
U toku poslednjeg ledenog doba pojavio se i čovek i tragove njegovog boravka nalazimo na obodu cele Panonske nizije, pa i u blizini današnjeg Vršca.

02. Praistorija

* Kameno doba

Položaj vršačkog predela i prirodni uslovi u njemu, koji su stvoreni još u vreme poslednjeg ledenog doba, a naročito kasnije, pogodovaće i ranoj pojavi čoveka u ovim krajevima i njegovom neprekidnom boravku do dana današnjeg.
Veliko jezero i močvara na prostoru današnjeg Velikog i Malog rita, koji su se prostirali daleko na sever, stare i guste šume na obroncima planina, dosta izvora i dovoljno zaklona od neprijatelja, obilje različite divljači, kao tlo pogodno za zemljoradnju, pružali su čoveku idealne uslove za život već u najranijim periodima ljudske zajednice.
Otuda u samoj okolini grada i na prostoru koji danas zauzima gradsko naselje, nailazimo na veliki broj lokaliteta koji govore o povremenim ili stalnim ljudskim boravištima, još od vremena starog kamenog doba (paleolita).

* Paleolit (staro kameno doba)

Tragovi boravka ljudi u vremenu starog kamenog doba u vršačkom predelu pronađeni su slučajno još u XIX veku, prilikom vađenja peska na lokalitetu Crvenka. Tada su pronađene grubo okresane kamene alatke kojima se služio praistorijski čovek prilikom deranja i komadanja životinja.
Radi se o okresanim komadima kremena u obliku strugača i derača (sl.), kao i koštanim vrhovima strela i kopalja.
Slični nalazi otkriveni su i na potoku Mesić, u Kozluku i u obližnjem selu Vatinu. Iako se vremenski ne može precizno datirati iz kog su perioda ti predmeti, njihov oblik i izrada jasno ukazuju da pripadaju paleolitskim lovcima koji su ovde (pre 10.000 - 20.000 godina), verovatno, samo povremeno boravili, jer teško da su mogli u vršačkoj okolini naći stalno boravište, bez za stanovanje pogodnih pećina koje je u to vreme praistorijski čovek najčešće koristio.

* Neolit (mlađe kameno doba)

Ako su tragovi ljudi starog kamenog doba retki i nedovoljno poznati, o boravku ljudi koji su živeli ovde kasnije, u takozvanom novom ili mlađem kamenom dobu (neolitu), daleko su brojniji i dostupniji, jer se nalaze bliže površini zemlje, često i u oraničnom sloju. Pravi razlog tome je način života neolitskog čoveka, jer on više ne živi u hordama, kao njegov predak iz paleolita, već je vezan za stalna staništa i gradi sebi naselja u blizini vode i plodnog zemljišta, gde se sve manje bavi lovom, a sve više zemljoradnjom i stočarstvom.
Napredak je, u odnosu na prethodnog povremenog stanovnika ovih krajeva je ogroman. Čovek mlađeg kamenog doba više ne kreše grubo kamen, već ga glača i bavi se grnčarstvom, ribolovom, izradom tkanina i različitih predmeta od kojih se veliki broj sačuvao do danas ili se nalazi pod zemljom.
Kuće neolitskog čoveka u vršačkom kraju građene su kao zemunice ukopane u zemlju, zidova spaljenih vatrom, kako bi ostali čvrsti i da se ne bi obrušavali, a pokrivene su pletenim šibljem. U isto vreme građene su i nadzemne kuće od pletera oblepljenog blatom i osušenog vatrom. Ljudi tog doba svoje mrtve sahranjuju u grobovima i zajedničkim grobljima, a bave se već i oblikovanjem umetničkih predmeta.
U vršačkom kraju poznata su dva tipa neolitske kulture - starija, starčevačka, nazvana po poznatom nalazištu kod mesta Starčeva, blizu Pančeva, i mlađa, vinčanska, nazvana po Vinči, kod Beograda, gde je otkriveno jedno od najznačajnijih evropskih nalazišta neolitskog čoveka.
Oko Vršca i u samom gradu pronađeni su tragovi boravka ljudi koji su pripadali obema kulturama, što je dokaz da se ovde život odvijao bez prekida i da su jedne generacije smenjivane od drugih, kao i da su zajednice ovde bile velike.
Sliku o životu tih ljudi možemo dobiti proučavanjem predmeta pronađenih na četrdesetak lokaliteta (karta) u Vršcu i njegovoj neposrednoj okolini, što govori o gustoj naseljenosti i izuzetnoj pogodnosti za život u ovom kraju.
Tokom iskopavanja koja su započeta krajem XIV veka pod rukovodstvom najpoznatijeg vršačkog i banatskog arheologa i istoričara Feliksa Milekera (Felix Milleker), a koja su nastavljena do danas, pronađen je ogroman broj predmeta, pa i čitava naselja u predelu Ata, severozapadno od grada, zatim na Kozluku, Đakovom vrhu, Velikom ritu, na potoku Mesić, Malom ritu, Magarećem bregu i drugim mestima. Na više mesta pronađeni su tragovi kuća u kojima je živeo neolitski čovek, i to zemunica, ali i nadzemnih koliba.
Očigledno da je vršački predeo i u ona prastara vremena bio privlačan za boravak i da su u njemu rođene bezbrojne generacije ali i mnoge privučene ovamo pogodnošću predela za život i obiljem hrane.
Isto tako, sve ono što je iza njih ostalo sačuvano govori da su ljudi tih vremena održavali privredne i kulturne veze i sa drugim krajevima, jer nailazimo na predmete koji su ovamo doneseni iz vrlo udaljenih mesta.
Može se konstatovati da je neolitski čovek udario prve temelje naselju koje se sada zove Vršac.

* Doba metala

Naselja nastala u predelu sadašnjeg Vršca i njegovoj neposrednoj okolini u vreme mlađeg kamenog doba, koje je trajalo otprilike od 5000 do 3000 godina stare ere (pre Hrista), uglavnom su ostala na istom mestu i u epohi koja sledi - metalnom dobu. Promenjen je samo način života i možda su se odnekuda pojavila nova plemena ili grupe ljudi, koji su se pomešali sa starosedeocima, sjedinjujući dve ili više kultura i stvarajući tako nove rodove i plemena.
Završetkom mlađeg kamenog doba, oko 3000 godina stare ere, započinje doba metala, jer u upotrebu ulazi bakar, kao metal koji se najlakše obrađuje. Naravno da se ljudi još dugo nisu odricali svog kamenog i koštanog oružja i oruđa, i ono se zadržalo još izvesno vreme, sve do pojave čvršćih metala.
Praistorijsko metalno doba deli se na tri perioda - bakarno (eneolit), bronzano i gvozdeno doba.
Starosedeoci Vršca i Banata nisu bili proizvođači bakra, već su verovatno izrađene i poluizrađene predmete donosili s druge strane Dunava iz prostora Majdanpeka gde se još praistorijska vremena vadio i prerađivao ovaj metal.
Na području Vršca pronađeno je mnogo različitih predmeta od bakra i to na više mesta u samom gradu i okolini. Najčešće su bile bakarne sekire, nakit i mnogo keramičkog materijala iz tog perioda, što je dokaz da se žuvot ovde intenzivno razvijao, ali i da je ovdašnje stanovništvo imalo tesne veze i sa udaljenim predelima i plemenima.
Bakarno doba se završava oko 2000 godine stare ere i nasleđuje ga bronzano doba. Bakar koji je u osnovi lak za topljenje i obradu, ipak nije bio dovoljno pouzdan, pogotovu za tanke predmete, pa je zbog toga ostalo u upotrebi dosta kamenog oružja oruđa. Bronza, kao smeša bakra i kalaja, bila je laka za topljenje i izradu, ali imala je veću čvrstinu. Broj predmeta od metala sada je daleko raznovrsniji, a razvijaju se i mnoga nova oružja i oruđa i ukrasni predmeti. I baš zbog zbog te raznovrsnosti, među narodima toga vremena obavlja se velika razmena i trgovina, ali i znatno povećava broj ljudskih zanimanja, odnosno dolazi do podele rada, pa se pojavljuju različiti zanati kojih u ranijim periodima nije bilo. U to doba složenija je i organizacija društva - postoje vlasnici i radnici, vojnici, zanatlije, trgovci i sveštenici. Promenjen je i način života i mesto zemunica ljudi više grade kuće, a razvijaju se i različita verovanja i pogrebni običaji, kao početak primitivne religije.
Arheološka nauka na osnovu nalazišta u Vršcu i okolini izdvaja i dve zasebne kulture Vatinsku kulturu i Vršačku kulturu.
Za obe kulture karakteristično je da ljudi još stanuju u zemunicama, ali i da postoje naselja koja su ograđena i utvrđena. Zajedničko im je i spaljivanje umesto sahranjivanje mrtvih, kao i to da se pepeo umrlog stavlja u veliku glinenu posudu zajedno sa dosta darova.
Grnčarija za svakodnevnu upotrebu se izrađuje u različitim oblicima i veličinama i ukrašena je ornamentima. Po nalazima iz ovog doba vidi se da je još u upotrebi kameno i koštano oruđe.
Vatinska kultura pripada srednjem bronzanom dobu, dok Vršačka kultura predstavlja njen viši stepen i bliža je kraju bronzanog doba.
Među brojnim nalazima, otkrivenim na području samog grada Vršca i u okolini, po svome značaju i lepoti posebno se ističe takozvani Vršački idol (sl. i link), koji predstavlja pravi simbol vršačke praistorije.
Pojavom gvožđa život ljudi se još temeljnije menja, jer je ovaj metal daleko čvršći i može se kovanjem prerađivati na svakom mestu.
U našim krajevima poznate su dve kulture gvozdenog doba - starija Halšatska (prema jednom naselju u Austriji) i mlađa Latenska (prema naselju u Švajcarskoj). Za prvi period karakteristično je, iako je gvožđe svuda u upotrebi, da način života nije mnogo izmenjen u odnosu na bronzano doba, a bronza se još koristi jer u ovim krajevima nije bilo nalazišta gvožđa.
U blizini Vršca, nedaleko od crkvice na Vršačkom bregu, otkriveni su tragovi naselja iz perioda latenske kulture koja je karakteristična za veliki deo Evrope, jer su je njeni nosioci Kelti, kao dobro organizovan vojnički narod, proneli i na zapad i na istok ovog kontinenta. Kelti su, porobljujući mnoge narode i osvajajući brojne zemlje, uspeli da stvore jedinstvenu kulturu na ogromnom području. U to vreme svuda je u upotrebi slično ili isto oružje i oruđe, slična grnčarija i drugi predmeti. Uništavajući čitave narode, Kelti su smanjivali broj stanovnika u ovom delu sveta i omogućili kasniji prodor Rimljana sa kojima za ove krajeve prestaje period praistorije.

03. Stari vek

* Doba Rimljana

O istoriji ovog kraja u vreme vladavine Rimljana vrlo malo znamo, jer oni su Banatom vladali najviše vek i po, od cara Trajana (98 -117.g.) do cara Aurelijana (270 -272 g.). Na samoj granici velikog carstva i stalno izložen upadima varvara, ovaj predeo nije bio naročito gostoljubiv i teško ga je bilo braniti od Dačana i Jaziga i drugih ratničkih plemena koja su kasnije stizala sa istoka.
Nedaleko odavde, nasuprot Banatu, Srem je bio jedna od najrazvijeninih rimskih provincija, a Sirmijum (danas Sremska Mitrovica) je neko vreme bio sedište rimskih careva. Tu je cvetala rimska civilizacija, koja je ostavila iza sebe tragove velelepnih carskih palata, mnoštvo umetničkih i veliki broj drugih predmeta iz svakodnevnog života. Sličan je slučaj i sa drugom stranom Dunava, na jugu, gde su se nalazili bogati rimski gradovi u kojima se živelo kao u samom Rimu i gde se vrlo rano pojavilo hrišćanstvo.
U okolini Vršca nađeno je malo tragova boravka Rimljana i tačno se ne može utvrditi kakvo su i koliko naselje ovde oni imali. Ali poznato je da je ovuda išao jedan od najznačajnijih rimskih puteva koji je prelazio preko Dunava, a zatim dolinom Karaša, pa prolazeći pored Vršca vodio pravo do prestonice Dakije, Sarmigeđetuze.
Zbog toga se pretpostavlja da je na Vršačkom bregu, verovatno na istom mestu gde je u XV veku podignuta tvrđava, bila sagrađena mala kula stražara čija je posada obezbeđivala ovu važnu rimsku komunikaciju. Istoričari misle da su rimski vojnici sa vrha brda prenosili vatrene sinale sa juga na sever, od Rama sa druge strane Dunava, na sever prema Erdelju, i obratno.
U samom gradu i okolini pronađeni su tragovi boravka Rimljana, kao što su primerci rimskog novca, ali i opeke kojima su zidane njihove građevine. Kada je 1850. godine zidana ograda za Gradski park, iskopane su dve kamene ploče na kojima su se nalazili rimski natpisi. Na prvoj ploči je natpis koji svedoči o tome da se na tom mestu 108. godine, dakle, u vreme vladavine cara Trajana, nalazio vojni logor u kome je bila smeštena Druga španska kohorta:
MARTI V.
PRO SALV. IMP.
CAES.D.F. NER.
TRAIANP DAC.
PO. MAX. TR. P. XII
COS. V. COH. II. HIS.

Na drugoj ploči, jako oštećenoj, bio je sledeći natpis:
TIVS, TIGN.
ALA. I. FRN. TUNG
CONIVGI PISSMAE
E.V.P.

Ovde se kaže kako barjaktar jedne vojne jedinice (ale) podiže spomenik svojoj umrloj ženi, što je dokaz da su ovde boravili ne samo vojnici dve različite vojne jedinice, nego i čitave rimske porodice koje su najverovatnije imale malo, dobro organizovano naselje, kakva su Rimljani imali običaj da grade na mestima gde su se nalazile njihove vojne posade.
Španska kohorta kao deo 13. rimske legije učestvovala je u osvajanju Dakije i pretpostavlja se da joj je Vršac bio polazna tačka, a ova druga pominjana jedinica, ala I. Frontiniana Tungrorum bila je sastavljena od 500 konjanika i u nju su regrutovani Tungeri, jedan narod koji je živeo u Belgiji. Ova jedinica je najverovatnije boravila u Vršcu pre 195. godine, kada je, koliko se zna, prebačena u Erdelj.
U Vršcu, su kratkotrajno verovatno boravile i druge rimske legije, pošto je poznato da su se one kretale u pravcu Dakije, ali od njih nema nikakvih tragova, jer kroz ovaj predeo su prolazili mnogi narodi, koji su rušili i uništavali sve pred sobom. Sasvim je jasno da je ovde postojalo malo naselje, koje iza sebe i nije moglo da ostavi mnogo stvari, iako se možda još dosta dokaza o boravku Rimljana krije duboko pod zemljom.
Rimljani koji su ovde boravili bili su izmešani sa lokalnim stanovništvom, preostalim iz daleke prošlosti - Keltima, možda i Dačanima koji su se naselili u to vreme, Jazigima i drugim narodima koji su ovde našli pogodan prostor za život. U ovom predelu je bilo dosta plodne zemlje za obradu, starih šuma, velikih lovišta punih divljači, jezera sa mnogo riba, ali i pogodno tle za gajenje vinove loze, jer Rimljani, pogotovu njihovi vojnici, nisu mogli da zamisle svakodnevni život bez dobrog vina.
U vreme dok je Dakija bila pokorena, ceo ovaj kraj bio je pomalo izolovan i zaštićen od čestih upada raznih neprijateljskih hordi i ovde se moglo prijatno i mirno živeti.
Kada je moćno carstvo u drugoj polovini III veka ipak popustilo pod pritiskom Gota, a uskoro i brojnih drugih naroda, Rimljani su pred tom najezdom napustili Banat i Vršac i se povukli se na drugu stranu Dunava, u Meziju, gde će se zadržati još neko vreme. Talas velikih seoba naroda zapljusnuo je ove krajeve i zbrisao tanke tragove rimske vladavine.
Istoričari su u prošlosti pokušavali da iz starih spisa utvrde koje je ime Vršca u to vreme bilo, ali ono je ostalo do kraja nepoznato i verovatno da takav zapis nije sačuvan.

04. Srednji vek

* Vreme seobe naroda

Propašću zapadnog Rimskog carstva u našim krajevima kojima formalno vlada Vizantija, kao naslednik pale imperije, nastupa jedan od najznačajnijih perioda u ranoj istoriji čitave Evrope - takozvana Seoba naroda. To je razdoblje trajalo pet vekova, od kraja IV do kraja IX veka. Panonija, koja je bila i ranije izložena mnogim seobama i promenama stanovništva, imala je centralno mesto u tom velikom periodu.
I predeo oko Vršca bio je izložen svim tim promenama.Ovuda su prošli Huni, Gepidi, Avari, Bugari i Mađari, a što je za nas posebno značajno je da u to vreme ove krajeve naseljavaju i prva slovenska (srpska) plemena.
Njihova vlast se smenjivala nad ovim krajem, koji nije imao neke jasno određene granice, jer se u njega moglo ulaziti sa svih strana sveta.
Iz pronađenih materijalnih ostataka i rukotvorina tih naroda, najčešće sačuvanih u grobovima od kojih neki predstavljaju prave riznice, vidimo raznovrsnost kultura koje su oni sa sobom nosili, ali i sve ono što je bilo zajedničko ili preuzeto iz ranijih perioda - keltskog i rimskog. Isto tako, može se konstatovati da to nisu bili varvari i divljaci sa isključivo rušilačkim namerama, već narodi koji su sa sobom donosili i mnogo novih plemenitih ideja i veština, od koje su neke dale visokoumetničke tvorevine.
Među prvima u Panoniju su prodrli Huni, koji su stigli iz svoje pradomovine koja se nalazila u blizini Kine. Kada su Kinezi razbili njihovu državu oni s krenuli na zapad. Bio je to moćan konjički narod, koji je praktično živeo na konjima, a njihovi ratnici su bili naoružani lukovima i lakim mačevima. Brzi i brojni, oni su uskoro preplavili Evropu pod vođstvom slavnog Atile, čija se prestonica nalazila u blizini Segedina. U Banatu je vladao njihov knez Uldin.
Huni su pokorili sva germanska i slovenska plemena, kao i druge narode koji su naseljavali Panoniju. Atili je čak i Vizantija plaćala danak. ipak popustilo rlo brzo krenuo na zapadno Rimsko carstvo i na sam Rim, ali kada je zavladala epidemija u njegovoj vojsci, on se povlači i ubrzo umire (253 g.). Huni, razbijeni ustancima porobljenih naroda, pre svega Gepida i Slovena, povlače se u pontske stepe i nestaju sa pozornice istorije.
Posle Huna ovim predelima vladaju Gepidi, narod germanskog porekla i hrišćanske vere. Oni su priznavali suverenitet Vizantije.
Gepide smenjuje još jedan nomadski konjički narod iz Azije - Avari ili Obri, koji su tatarsko - turskog porekla. I oni se nisu odvajali od svojih konja, čak su sa sobom vodili i mnogo rezervnih. Bili su naoružani kopljima, mačevima, lukovima i strelama, ali su imali i oklope.
U Panoniju ih je doveo kagan Bajan. Uz Avare ovamo je došlo i dosta Slovena koje su oni koristili kao roblje i kao vojničku pešadijsku prethodnicu. Tragovi njihovog boravka su vrlo česti u Banatu, pa i u okolini Vršca.
Avare su iz Banata potisnuli Bugari od kojih nije sačuvano mnogo tragova. Poznato je samo da je u drugoj polovini IX veka ovde vladao bugarski knez Glad, koji je gospodario prostorom od Moriša i Tise do Vidina. On je izgubio rat sa mađarskim kraljem Arpadom i od 896. godine ovi krajevi padaju pod vlast Mađara.
Iako Panonijom, posebno predelom današnje Vojvodine i Banata gde se nalazi Vršac, u vreme Seobe naroda vladaju mnoga plemena i narodi, od kojih neki priznaju suverenitet Vizantije, a neki uzimaju od nje danak, postoji jedan narod koji je ovde neprekidno u senci i čije tragove nalazimo tokom celog tog perioda. To su Sloveni, odnosno Srbi.
Dugo se smatralo da su Sloveni došli u ove krajeve u talasu Seobe naroda, uglavnom uz Avare. Ali na osnovu najnovijih istraživanja i nalaza današnja arheološka nauka sve je više spremna da tvrdi da je Slovena u Banatu bilo još i pre toga i da su oni jedan od starosedelačkih naroda, koji je živeo u okviru tuđih zajednica i država.
Ipak, glavnina Slovena je došla u talasu Avara, jer su kao vešti graditelji čamaca i splavova, i odlični gerilski borci, bili neobično korisni u osvajanju novih predela koje su presecale velike reke i močvare.
Sloveni su živeli u plemenima sa slobodnom demokratijom, bez čvrste vojničke i političke vlasti, zbog čega su lako potpadali pod tuđu vlast. S druge strane, oni nisu bili vešti ratnici, niti su bili dobro naoružani, zbog čega su voleli da se bore iz zasede. Možda je to bio razlog što su se dugo održali.
Kao najbolji dokaz da su ovde Srbi autohtono stanovništvo od starina, govore nazivi mnogih mesta i toponima kojih je naš poznati etnolog Jovan Erdeljanović pronašao 676 - kao što su Bavanište, Babona, Vršac, Vračev Gaj, Brzava, Moravica, Zlatica i dr.
U Banatu je po učenju starih istoričara živelo slovensko pleme Bodriča, koje je naseljavalo i predeo oko Vršca.
Stari Srbi u Banatu primili su hrišćanstvo još u vreme bugarskog vladara Ahtuma, koji je u Moriseni (Čanadu) osnovao prvi pravoslavni manastir, posvećen sv.Jovanu Krstitelju. Kasnije je ovaj manastir zbog pritiska katoličkih misionara napušten, a isti takav, posvećen sv. Jovanu, podignut je u Mesiću kod Vršca.
Tragovi ranog boravka starih Srba u ovim krajevima nalaze se u gotovo svakom mestu južnog Banata - Banatski Karlovac, Banatska Palanka, Vatin, Veliko Središte, Vlajkovac, Vračev Gaj, Deliblato, Dubovac, Jasenovo, Kovin i dr.
U grobovima je, uglavnom, nađeno oružje, delovi opreme, nakit i keramički predmeti.
Na teritoriji današnjeg Vršca i u najbližoj okolini pronađeno je na velikom broju lokaliteta dosta materijala iz ranog Srednjeg veka, a naravno najviše slovenskog ili starosrpskog porekla.
Teško je uvrditi veličinu naselja i brojnost slovenskog stanovnišva, izmešanog sa mnogim drugim narodima, ali je jasno da od ranog Srednjeg veka Sloveni, odnosno stari Srbi, u kontinuitetu naseljavaju ove krajeve - kroz celi Srednji vek pa do današnjih dana.

* Vršac u Srednjem veku

Srednji vek koji je započeo padom Rimskog carstva, obavio je novom tamom ove krajeve i jedva se može naslutiti šta se događalo u Banatu, pogotovu na mestugde se nalazi današnji Vršac. Poznato je samo da su krajem IX veka Mađari, hunsko-finsko pleme koje se pod vođstvom Arpada probilo iz Azije i osvojilo Banat pokorivši bugarske kneževe. Konačno osvajanje ovih krajeva od strane Mađara pada u 896. godinu.
Mađarski istoričari tvrde da su njihovi preci dolaskom u ove krajeve tu zatekli isključivo slovensko stanovništvo, od koga su vremenom i sami mnogo šta preuzeli u jeziku i običajima i mešajući se sa njima izgubili mnoge svoje mongolske osobine. Smatra se da su Mađari kao ratnički narod ovamo dospeli sa malim brojem žena, pa su se ovde ženili ženama iz slovenskih i drugih plemena.
Poznato je da je Banatom od Moriša do Karaša tokom X veka vladao knez Ahtum, potomak bugarskog kneza Glada. Ali stupanjem na presto kralja Stefana (sv. Stefana), osnivača mađarske srednjevekovne države, svaka vlast Bugara prestaje i oni nestaju iz istorije Banata i krajeva sa ove strane Dunava.
Šta se događalo sa stanovništvom koje je naseljavalo današnji Vršac i kako se ovaj grad ili naselje u to vreme zvao, ne može se znati.
Tek iz kasnijih dokumenata istoričari su pokušali da mu otkriju naziv, pa su tvrdili da se zvao Vers, Verbeč, Veršet ili Vegenye, ali to su samo proizvoljna nagađanja. Očigledno, u to vreme ovaj grad nije imao neku veliku strategijsku i političku važnost pa se u sačuvanim dokumentima i ne pominje. Poznato je samo da se nalazi u sastavu mađarske države i da je naseljen Srbima, koji su uvek predstavljali najmnogobrojnije stanovništvo Banata.
U dinastičkim borbama među mađarskim plemićima Srbi su igrali značajnu vojnu i političku ulogu. Poznato je da su banatski Srbi pomogli vizantijskom caru Jovanu II Komnenu da 1128. godine pobedi Mađare na ušću Karaša u Dunav.
Položaj Srba je vremenom, kako je jačala mađarska država, postajao sve manji važan, pogotovu što se radilo o dve različite veroispovesti, jer su Mađari još u vreme kralja Stefana primili katoličanstvo, a Srbi su zadržali prvobitnu pravoslavnu veru, koju su ranije prihvatili od vizantijskih misionara Ćirila i Metodija.
Kada je reč o vršačkom kraju, postoji jedno predanje koje kaže da su manastir Mesić, nedaleko od Vršca, još u XIII veku osnovali i sagradili učinici sv. Save koje je predvodio hilandarski kaluđer Arsenije Bogdanović. Ne može se znati koliko je ovo predanje zasnovano na činjenicama, ali sigurno je da je ovaj manastir, ako ne iz XIII onda je verovatno iz XVI veka.
Tek dolaskom Turaka na Balkan, a naročito posle Kosovske bitke, ovi krajevi ponovo ulaze u istoriju, jer će mađarskim kraljevima, kao i celoj Evropi, Srbi, koji su bili više vekova odbrana od Bugara i Kumana, sada poslužiti kao bedem od novih osvajača. Po propasti srpske države, počinju velike seobe na drugu stranu Dunava, prvenstveno u Banat, jer poznato je da se Srbi najčešće sele u krajeve gde već od ranije žive njihovi sunarodnici. Tada je značajno naseljena okolina Vršca, pa i sam grad.
Pošto su dve velike izgubljene bitke, Marička (1371.) i Kosovska (1389.) odlučile sudbinu Srbije i stavile je u podanički odnos prema Turskoj, novi vladar despot Stefan Lazarević, čim je osetio slabljenje turske moći, okrenuo se Mađarskoj i uspostavio 1404. godine savez sa kraljem Žigmundom.
I zahvaljujući tom savezu, on je dobio na doživotno uživanje gradove Beograd i Golubac i Mačvu, kao i mnoge krajeve s druge strane Dunava - sremske gradove, veliki deo Banata i druge posede u Mađarskoj.
Posle smrti Stefana Lazarevića, koji nije imao direktnog muškog naslednika, sve njegove povlastice i posede nasleđuje Đurađ Branković - Smederevac, koji preuzima iste obaveze prema mađarskom kralju Žigmundu. Za vernu službu kralj ga nagradjuje mnogobrojnim novim posedima, i među njima i Vršcem.
Despot Đurađ Branković je najverovanije i graditelj vršačke tvrđave, koja u svojoj konstrukciji ima neke od elemenata graditeljstva tog vremena smederevske tvrđave ili tvrđave oko manastira Manasija. I u narodnom predanju kao graditelj ove tvrđave pominje se despot Đurađ.
Istoričari smatraju da je Branković podigao ovu vrđavu verovatno po padu Smedereva 1439. godine, kada je došlo do nove seobe stanovništva i kada je Vršac, možda od malog naselja postao grad. Iz iste godine imamo sačuvan i izveštaj jednog katoličkog kaluđera koji beleži ovo naselje pod nazivom Vršac. Iz tog vremena postoji i predanje u kome se kaže da su Vršac tada osnovali doseljenici koji su došli sa despotom, čak se pominju i porodice Tokin, Marinović i Bošković. Međutim, verovatno da je Vršac bio već značajno naselje sa razvijenim privrednim životom, pogotovu vinogradarstvom, jer se 1494. godine u jednom blagajničkom dokumentu sa dvora kralja Ladislava IV pominje kupovina vršačkog vina po ceni od 10,5 dukata za bure.
Drugi jedan dokument govori da su u vreme vladavine Matije Korvina (1459) naseljeni delovi južnog Banata koji su bili opustošeni od Turaka.
Poznato je da je i mađarski knez Pavle Kinjiži, koji je prognao Turke iz Banata, doveo nove naseljenike u ove krajeve (oko 50.000 Srba) iz okoline Smedereva i naselio ih u Tamiškoj županiji. Tada je u Vršcu, takođe po narodnom predanju, naseljena tzv. Požarevačka mala. Neki istoričari navode i podatak o postojanju vršačkog vladike Partenija, no i to je jedno dokumentima nepotvrđeno predanje.
U okviru mađarske države Vršac i Banat neće dugo biti slobodni, jer nezadrživa turska sila krenula je ka Evropi, a put do Budima i Beča ide i preko Vršca.
Konačno, 1552. godine Turci ulaze u Banat i osvajaju ga. Očigledno, mala i slaboopremljena Vršačka kula nije mogla dugo da se održi i ona pada u ruke novog gospodara. Time je jedan period završen i trebaće vek i po da bi se grad oslobodio i obnovio.

05. Vršac pod turskom vlašću

* Banatska buna

Kada je 1552. godine Ahmet paša osvajao Banat, krenuvši na Temišvar, Vršac i njegova tvrđava bili su prvi na udaru. Grad je opustošen, a stanovništvo se povuklo u okolna brda gde je sagradilo manja naselja od kojih su nam se sačuvala samo imena: Topolovo, Ludoš, Grobljište, Crvenka, Manastirište i Jarak.
Pošto su uništili grad, Turci su na mestu današnje Čukur-male sagradili jednu četvorouganu palanku na obali jezera koje se prostiralo na prostoru Malog rita. Ovo naselje bilo je obima oko 400 metara i sagrađeno od naboja, a zaštićeno koljem. U to vreme Vršac je administrativno pripadao Temišvarskom vilajetu, a garnizon u vršačkoj tvrđavi sastojao se, prema jednom zapisu iz 1590/91, od jednog age, 2 turska podoficira i 20 srpskih najamnika. Bila je to uobičajena pogranična posada.
Kakav je život srpskog stanovništva bio pod Turcima najbolje se može videti iz zapisa koji se sačuvao iz tog vremena u kome se kaže: "Kudgod je prokleti Turčin dospeo, sve je propalo, da je i sam raj bio, posle njih bi ostao neplodan. Gde oni stanuju, ne ostaje ni ptice u vazduhu, ni ribe u vodi, ni divljač u polju, jer oni ne iskorišćavaju darove Božje kao ostali stvorovi, već kao besni psi nateruju sve u begstvo."
Takav život bilo je nemoguće podnositi te je narod samo čekao priliku da se podigne na ustanak. Prošlo je samo nešto malo više od 40 godina i narod Banata se pobunio. Vršački vladika Teodor Nestorović, najverovanije u dogovoru sa erdeljskim knezom Batorijem, pokrene Banaćane na ustanak. Jedna četa od 200 ustanika, pod vođstvom Petra Mojzeša, tada napadne vršačku palanku, spali je i opljačka.
Srpske čete koje su počele da osvajaju i oslobađaju banatska naselja, nosile su pred sobom velike barjake na kojima je bio izvezen lik Svetog Save, kako bi im ulivao hrabrost i davao novu snagu. Kako je ta buna izgledala najbolje govore stihovi narodne pesme:

"Sva se butum zemlja pobunila,
Šest stotina podiglo se sela,
Svak na cara pušku podigao!"

Bila je to u stvari neka vrsta svetog rata. Surovi turski vojskovođa Sinan paša, koji je predvodio tursku vojsku, zatražio je da se iz Damaska donese zeleni Muhamedov barjak kako bi ga suprotstavio srpskom svetitelju. A da bi potpuno uništio srpski nacionalni i verski zanos, doneo je iz manastira Mileševe mošti Svetog Save i spalio ih u Beogradu. Bila je to osveta za srpske ratne uspehe.
Jedna četa ustanika pod vođstvom Janka Halabure opsedala je Vršačku kulu u kojoj se nalazila turska posada. Zapovednik tvrđave, neki ogromni aga, izazove tada na dvoboj Janka Halaburu koji je bio poznat megdandžija. U tom dvoboju Janko odrubi glavu agi, ali to nije mnogo promenilo situaciju, jer uskoro pod Vršac stiže Hasan paša koji je kod Bečkereka već razbio ustanike. Branioci Vršca se povuku i ponovo prepuste vrđavu Turcima, a Janko Halabura nekoliko dana kasnije pogine u bitci kod sela Parte. Najveći deo naroda pobegne zajedno sa vladikom u Erdelj da se skloni od turskog gneva.
Banat je opusteo i Turcima to nije odgovaralo, jer im je bilo potrebno stanovništvo da obrađuje zemlju u ovakvom plodnom predelu, zato su obećali milost svima koji se vrate. I narod se zajedno sa vladikom Teodorom vratio u Vršac. Temišvarski paša je tada dao da se vladika kazni najstrašnijom smrću - "odere na meh", to jest da mu se živom odere koža.
Naredne godine, mađarski vojskovođa Đorđe Borbelj ponovo osvaja Vršac i pripaja ga erdeljskoj kneževini. Ali za desetak godina Turci se vraćaju, a stanovništvo opet napušta ovaj kraj i o njihovom stvarnom životu u tom vremenu ništa se ne zna.
Vršačko srpsko stanovništvo ponovo se raselilo i po okolnim brdima i močvarama održavalo svoje zajednice i ispovedalo svoju veru, pa imalo čak i svoje vladike. Poznato je ime vladike Simeona koji se pominje 1611. godine, a postoje zapisi u ruskim arhivima koji povrđuju da Moskvu posećuju vršačke vladike, tražeći materijalnu podršku za obnavlajnje manastira i crkava koje su Turci porušili u njihovoj eparhiji. U tim spisima pominju se vladika Antonije koji je u Rusiju putovao 1622. i mitropolit Teodosije 1672. godine. Mitropolit Teodosije je i ostao Rusiji. Sedište ovih vladika je najverovatnije bilo i manastiru Mesić.
Iz sredine sedamnaestog veka imamo i dva zapisa - jedan iz turskog, a drugi iz srpskog izvora.
Turski putopisac Evlija Čelebija ovako opisuje Vršac:
"...Grad je osnovao kralj Despot (Đurađ Branković)... Sad je vojvodstvo u vilajetu temišvarskom. Kadiluk je od 150 aspri. Ima sudiju i janičarskog serdara. Današnji mu je grad (Kula) podignut na jednom visokom brdu i diže se nebu pod oblake. To je jedna krasna i jaka tvrđava, bademastog oblika, sazidana od kamena. Mestimice je grad počeo da se ruši. Preko zime čobani gradskih prvaka tu zatvaraju ovce. Nikakav čovek u njemu ne živi...
Pored ovog vršačkog grada, pored malog jezera, ima jedna palanka četvorougaonog oblika i od naboja vešto sagrađena. U obimu ima ukupno 400 koraka. Godine 1526. osvajač Temišvara, drugi vezir Ahmet paša, podigao je ovu palanku u donjoj varoši protiv katana erdeljskih nevernika, zato što su te katane, odmetnici pljačkali donju varoš... U gradu ima jedna džamija pokrivena daskama, sa drvenim minaretom i osam vojničkih kuća opet daskama pokrivenih. Na gradu ima jedna drvena dvokrilna kapija i jedan most. Pored šanca ima jedna lepa sudska zgrada. na zapadnoj strani uvrđenja ima jedno lepo malo jezero i po njemu love raznovrsne ribe.
Na strani koja gleda na Kulu, u donjoj palanci ima 300, koje velikih koje malih kuća, prostranih i bogatih, pokrivenih daskama. Ima tri islamske bogomolje... Ima jednu medresu, jednu tekiju, dve osnovne škole, jedno javno kupatilo, dva hana, 110 dućana i tri česme koje gase žeđ... Sve ulice su prilično peskovite, te s toga ima malo kaldrme. Istočna strana sve do starovremske tvrđave, brda su pokrivena vinogradima. Zahvaljujući prijatnoj klimi stanovništvo je zdravo. Rumeno grožđe im je ukusno. Voda im je međutim prilično krečna, to jest pomalo slano gorka. Stanovnici su pritom bogati trgovci i vole strance. Ovde vlada vrlo velika jeftinoća i obilje. Ima neobično mnogo dece."

Iz ovog opisa dobija se utisak da se radi o gradu naseljenom isključivo turskim stanovništvom, ali drugi zapisi koji potiču od pećkih kaluđera što su dolazili da sakupljaju pomoć za svoj manastir, govore nešto drugo. U tzv. pećkom katastigu oni beleže uglavnom imena priložnika:
Domaćine: Maksima Babaića, Radaka, Veselina, Marka, Prodanna, Maleša, Nikolu, Raku, Stefana, Negoja, Živka, Velimira, Krasoja, Jezdimira, Stojka, Zaharija, Jovana, protu Lauša, kneza Vukoja i dr, što govori da je grad bio naseljen i Srbima.
Iz tog vremena ništa nije sačuvano sem nekih legendi i ostataka vodovoda koji su sa brega dovodili u različite delove grada. Tako je najvažniji vodovod od podnožja Turske glave iz takozvanog Cvetinog izvora, dovodio vodu u bazen koji se nalazio u današnjem centru grada.
Pored ovog naselja postojalo je još jedno u Velikom ritu, najverovatnje iz XVII veka.
Krajem XVII veka obnavlja se rat Austrije i Turske. Austrijski vojskovođa Eugenije Savojski potiskuje Turke iz Banata, a okolinu Vršca zaposeda carska vojska koja ovde uspostavlja svoju administraciju. Gradom zapoveda jedan kapetan, a formira se i srez sa 23 mesta.
Austrijska vojska, koja se spustila duboko na jug, doživljava poraz za porazom. Zajedno sa njom povlači se i srpski narod sa Kosova i Metohije i drugih južnih krajeva, predvođen patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem. I u naše krajeve doseljava se jedan broj stanovnika, a patrijarh 1694. godine za vršačkog vladiku postavlja Spiridona Štibicu čije je imenovanje odobrio i car Leopold.
Na samom kraju XVII veka, 1698. godine Turci se vraćaju u okolinu Vršca gde čine užasne pokolje uništivši čitava naselja koja se neće nikada obnoviti. Po Karlovačkom miru iz 1699. godine Vršac i okolina vraćaju se u njihov posed, ali Vršačka kula mora da bude onesposobljena kao tvrđava.
Ovakvo stanje traje samo deceniju i po, jer novi rat koji započinje Austrija protiv Turske dovešće do konačnog oslobođenja Banata.
Pod komandom grofa Klaudiusa Florimunda Mersija 1716. godine Vršac je zauvek oslobođen turskog gospodarstva i započinje novu epohu u svome razvoju.

06. Vršac u XVIII veku

Oslobođenje Vršca i naseljavanje.
- Ratovi s Turcima i godine stradanja.
- Stvaranje grada

Trebalo je da prođe 164 godine i mnogo ratova i stradanja naroda pa da se Vršac i Banat konačno oslobode turske vlasti. Može se slobodno reći da je Vršac tek sada u pravom smislu reči izašao iz Srednjeg veka i da se odvojio od Istoka i priključio Zapadu. Iz tog vremena koje nazivamo "turskim dobom" Vršca, koje je trajalo od 1556. do 1716. godine ovaj grad je izašao kao malo naselje sa sedamdesetak kuća i srpskim stanovništvom rasejanim po okolnim brdima i ravnici. Ono što su drugi gradovi u Evropi sačuvali iz prošlosti u njemu je uništeno, a ništa tokom tog veka i po nije značajno sagrađeno što bi predstavljalo neku vrednost.
Odlazak Turaka omogućio je povratak mnogih izbeglih Vrščana iz okolnih naselja, i obnovu. Položaj grada i verovatno značaj koji je imao u prošlosti učinili su da već 1717.g. postane sresko mesto i centar celog regiona.
Posle odlaska Turaka Banat je potpuno opusteo i računa se da je u njemu u proseku bilo 3 do 4 čoveka po kvadratnom kilometru. Tadašnji guverner Banata, general Florimund Mersi, odlučio je da iskoristi priliku i prazan prostor popuni doseljenicima iz drugog dela habzburškog carstva. Tako već od od 1717. godine u ove krajeve počinju da stižu grupe kolonista iz Nemačke, Francuske, Italije i Španije. U Vršac su naseljavani prvenstveno vinogradari, jer brdovito tlo bilo je pogodno za ovu delatnost koja je ovde i u prošlosti, pre turskog doba, davala velike rezultate.
Istovremeno u Vršac se slivaju mnogi doseljenici iz Srbije i to prvenstveno zanatlije i trgovci, Srbi i Cincari.
Tada je kraj starog, Srpskog Vršca, osnovano i nemačko naselje - Nemački Vršac. Ono se u početku protezalo od današnje Sterijine ulice do današnje Heroja Pinkija. Srpskim Vršcem upravlja knez, a nemačkim šulhajz (kmet). Srbi žive u posebno organizovanim delovima grada malama (karta) ili mahalama koje formiraju pojedine porodice ili rodovi ili doseljenici iz drugih mesta. One i nose nazive Tomićeva mala, Radakova mala, Požarevačka mala, Pećka mala, Dečanska mala i Irig mala. Poznato nam je i ime prvog srpskog kneza iz 1717. godine. Bio je to Jovan Crni, a pored njega, knez celog regiona, ober-knez bio je Manojlo Dabić, rodonaželnik slavne porodice Emanuel.
Srpski Vršac je tada bio centar srpske pravoslavne eparhije i tu je stolovao vršački vladika. Međutim, zbog nesigurnih i nemirnih, vremena vladika Simeon Štibica je, najverovatnije 1702. godine, preselio svoje sedište u Karansebeš, koji se danas nalazi u Rumuniji.
Oba naselja su brzo napredovala i širila se. I jedni i drugi su zidali svoje crkve i druge javne građevine, tako da je naselje sve više dobijalo izgled grada.
Međutim, Turci koji su napustili ove prostore, neprekidno su upirali oči na bogatstva koje je imao Banat, i tako 1737. godine dolazi do njihovog upada preko Dunava. Većina stanovništva napušta Vršac koji biva opljačkan od turskih jedinica i razbojničkih bandi iz okoline, i spaljen.
Kada su se naredne godine izbeglice vratile i počele da obnavljaju naselje sve je zahvatila epidemija kuge koja je odnela veliki broj života. U isto vreme dolazi i do nove seobe srpskog naroda sa Kosova i Metohije pod vođstvom patrijarha Arsenija IV Jovanovića Šakabende i tada Vršac naseljava veliki broj porodica iz Dečana i Peći. Oni u okviru grada osnivaju svoja naselja koja se nazivaju Dečanska i Pećka mala. I danas još, kao uspomena na to vreme postoji Dečanska ulica.
Čim su se nemirna vremena smirila i vladika Jovan Đorđević vraća u Vršac (1749) sedište eparhije, a deset godina kasnije gradi vladičanski dvor, koji je bio i ostao jedna od najlepših građevina toga vremena izgrađenih u našim krajevima.
Vršac se lepo razvija i svakim danom je dobijao nešto novo. Otvaraju se prve škole za decu oba naroda, izgrađene su pravoslavne i katoličke crkve i kapele, zanatlije dolaze sa svih strana i otvaraju svoje radionice, a trgovci brojne trgovine. Međutim život u gradu i okolini bio je nezdrav zbog blizine velikih močvara koje su zauzimale prostor od Vršca pa na severu do Ilandže. Zbog toga se šezdesetih godina počelo sa njihovim isušivanjem. Iskopan je veliki kanal (1761) od Vršca do Margitice (danas Banatska Dubica), koji je nazvan po tadašnjoj carici - Terezijin kanal. Dobijena je velika obradiva površina za zemljoradnju, a sprečene su i česte epidemije malarije koje su odnele mnogo života.
U tim vremenima u gradu se kao posebna delatnost razvilo svilarstvo i svi putevi koji idu prema gradu oivičeni su alejama dudova, a postojale su i posebne plantaže na kojima su gajeni dudovi čijim je lišćem hranjena svilobuba. Takođe posebnim zakonom svi stanovnici, kao i svi mladenci koji stupaju u brak,bili su obavezni da zasade oko svoje kuće i u dvorištu određen broj stabala duda. U Vršcu se grade i svilare (filatorije) u kojima se raspredaju čaure i dobija najfiniji svileni konac koji se dalje prodaje fabrikama što izrađuju svilene tkanine.
Vršac je i veliki proizvođač pšenice, kukuruza, pirinča, vina i meda, u njegovoj okolini odgajane su hiljade konja, koji se prodaju carskoj vojsci, a na pašnjacima i okolnim šumama stanovništvo gaji velika stada ovaca i krda svinja.
U drugoj polovini osamnaestog veka (1763.) Banat ponovo zahvata kuga, ali Vrščani tada izoluju sva zaražena okolna naselja i tako uspevaju da sačuvaju svoj grad.
Iz tog vremena zabeležna je i jedna velika pobuna u gradu, poznata kao vršačka smutnja, koja je pretila da pokrene sav srpski narod u carstvu. Uzrok ovome bila je odluka carskog dvora 1776. godine o reformama u crkvenom životu carstva, tako što je trebalo da bude smanjen broj manastira i drugih verskih ustanova, ukinut veliki broj praznika, naročito pravoslavnih, a to je posebno pogodilo i povredilo Srbe, koji su smatrali da su reforme uperene uglavnom protiv njih, što je delom bilo i tačno. Na Mitrovdan 8. novembra 1777. godine, kada je u Vršcu održavan veliki jesenji vašar, okupljeni narod tražio je od vladike objašnjenje o tome, a zatim je došlo do napada kada je pobunjena masa prodrla i dvorište i dvor i pokušala da ubije vladiku Vikentija Popovića. Samo zahvaljujući intervenciji vojske ova pobuna je zaustavljena. Zbog ove i sličnih pobuna u Novom Sadu i nekim mestima Vojne granice, austrijski car Josif II odustao je delimično od ovih reformi.
Obe vršačke opštine se uporedo razvijaju, ali neke bliže saradnje između Srba i Nemaca nema, mada postoji najveći mogući stepen poštovanja i želja za ujedinjenjem, kako bi grad dobio carske i kraljevske privilegije i tržišna prava. Tek kada su se 1789. godine u Banatu ponovo i poslednji pojavili Turci i kada je od Dunava do Vršca bilo spaljeno i opljačkano na desetine naselja, Vrščani - Nemci i Srbi - organizovali su zajedničku odbranu od sedamdesetak ljudi i čitava dva meseca opkoljeni, uspeli da sačuvaju svoj grad.
Ideja o ujedinjenju dve opštine, koja se odavno već javila, sada je mogla da se ostvari. Konačno austrijski dvor je 1794. godine odobrio ujedinjenje Srpskog i Nemačkog Vršca i tako je 1795. godne stvoren jedinstveni grad u kome su vlast na osnovu posebnog ugovora delili Srbi i Nemci. Ovaj ugovor je sadržao odredbe o restauraciji i alternaciji, što je značilo da se u određenim vremenskim periodima vrši obnova vlasti, ali i zamena po nacionalnosti na rukovodećim mestima u gradu - gradonačelnika, sudije i drugih, čime bi se postigla ravnopravnost naroda.
Osamnaesti vek je, iako je grad rastao i bogatio se, bio ispunjen i mnogim nedaćama, kao što su česte epidemije teških bolesti, glad usled velikih suša ili loših godina, razbojnički napadi, povremeni nemiri među narodom zbog reformi koje je sprovodio austrijski dvor.
Uprkos svemu, život u gradu se duhovno razvijao u pravcu evropskog načina života. U Vršcu povremeno gostuju pozorišne trupe, održavaju se balovi i različite svečanosti.
Podaci o prvim srpskim i nemačkim osnovnim školama postoje već iz dvadesetih godina veka, a 1790. uz posebno zalaganje Josifa Jovanovića Šakabende, Vršac dobija Gramatikalnu školu, prvu srednju školu u kojoj su se učili različiti predmeti i jezici. Devedestih godina Vrščani štampaju i svoje prve knjige u stranim štamparijama i imaju svoje dopisnike koji u bečkim novinama redovno objavljuju vesti iz ovog kraja.
Kulturni život grada, naročito srpskog dela, ubrzano je počeo da se razvija već sredinom veka kada je vladika Jovan Đorđević vratio sedište eparhije u Vršac i sazidao dvor. Ovaj vladika, i sam istaknuti crkveni pisac i intelektualac, okupljao je oko sebe značajne duhovnike i stvaraoce. Tako je, između ostalih, doveo i jednog najboljih srpskih slikara toga vremena, Nikolu Neškovića, koji je islikao dvorsku kapelu Svetih Arhangela, ali je uradio i mnogo ikona i slika. U Vršcu je Nešković ilustrovao i tzv. Dečanski paraklis koji je vladika sastavio i poklonio manstoru Veliki Dečani čije je monah nekada bio. Pored Nikole Neškovića, tokom XVIII veka u Vršcu rade i slikari Nedeljko Popović, Vasilije Aleksijević, Georgije Đakonović, Joanikije Milković, Arsa Teodorović, Rajko Stojanović i Josif Rajkov.
U manstiru Mesić sedamdesetih godina i živi i radi arhimandrit Jovan Feldvari koji uz druge kaluđere prepisuje stare spise, između ostalih i Dušanov zakonik.
Devedesetih godina, na poziv vladike Šakabende, u Vršac i manastir Mesić dolazi tada već poznati pisac i lingvista Vikentije Ljuština, koji ovde piše istoriju manastira Mesić i druge knjige. U isto vreme, kao rimokatolički sveštenik u Vršcu radi jezuita Joahim Hedl, koji je u ove krajeve došao iz Perua i ovde napisao poemu "Vršačka muza" (Musa Werschetzensis) i još 16 pesničkih knjiga na latinskom i nemačkom jeziku.
Za istoriju pozorišnog života svakako su anvažnije predstave koje su prilikom godišnjeg ispita (1793) đaci vršačke narodne škole odigrali pred ispitnom komisijom i uglednim građanima. Ove predstave se smatraju za prvo javno izvođenje pozorišnih predstava kod Srba.
Tokom XVIII veka u Vršcu su građene mnoge građevine koje su sačuvane do dana današnjeg. Jedno od najstarih zdanja je crkvica na Bregu, Kapela sv. Krsta, koja je zidana 1720, Kapela sv. Roka (1739, danas na Omladinskom trgu), Dvor pravoslavne eparhije banatske (1759), Crkva uspenija sv. Bogorodice (1763), poznata kao Mala ili Aleksina crkva, jer je zidana sredstvima vršačkog trgovca Alekse Nikolića, Saborna crkva (1783 -85), poznata kao Velika crkva i posvećena sv. Nikoli. Iz tog vremena sačuvana nam i je i zgrada prve apoteke "Kod Spasitelja" (1783), poznata kao Apoteka na stepenicama. Najstariji deo vršačke Gradske kuće isto tako građen je krajem XVIII veka.
Kako se bližio kraj ovog veka, Vršac je postajao sve značajnije mesto u Banatu i jedno od najvažnijih na samoj granici austrijskog carstva. Ako je na početku veka imao 75, na njegovom kraju brojao je 1480 kuća.

07. Vršac u XIX veku

Svoj najveći uspon Vršac je doživeo u XIX veku. U vremenu od 1800. pa sve do 1900. godine, Vršac se u poptunosti izgradio kao moderno gradsko naselje, povećao svoje stanovništvo, osnovao brojne institucije, škole, kulturne ustanove i razna udruženja, štampao mnoge novine i časopise, razvio vinogradarstvo, zanatstvo, trgovinu i industriju, a železnicom i poštom povezao se sa mnogim krajevima Evrope. Postao je značajan centar ovog dela austrijskog, a kasnije austro-ugarskog carstva.
U tih stotinu godina u njemu su se odigrali mnogi sudbonosni događaji od kojih su neki obeležili celokupnu istoriju. Bilo je i strašnih godina i velikih nesreća, ali na kraju veka Vršac se po svom bogatstvu i važnosti nalazio među najznačajnjim gradovima ovog dela sveta.
Iz XVIII veka Vršac je izašao sa ujedinjenom opštinom u kojoj se vlast delila između Srba i Nemaca, koji su i pored nekih teškoća ipak vrlo skladno održavali gradsku zajednicu. Plod te saradnje i zajedničkih političkih i ekonomskih poduhvata bilo je dobijanje tržišnih prava 1804. godine, kojima je omogućeno da se u gradu samostalno i pod povlašćenim uslovima organizuju trgovina i zanatstvo i održavaju vašari.
Velika je želja Vrščana bila da njihov grad dobije privilegije slobodnog kraljevskog grada što bi im dalo prava da mogu sami da organizuju i političku samoupravu, a građani steknu posebnu zaštitu pred zakonom kao da imaju status plemića. Zbog toga oni nastavljaju stalne kontakte sa najvišim carskim institucijama šalju u Beč nekoliko delegacija, koje uvek predvode dva najuglednija građanina, Konstantin Spajić i Mihael Korman. Uz veliki politički napor i mnogo utrošenog novca, tek posle 27 godina došlo se do cilja.
To se dogodilo 1817. godine prilikom posete cara Franca I, koji je, zadovoljan prijemom a posebno obećanjima da će grad platiti veliki otkup, potpisao povelju kojom se gradu Vršcu omogućuje da stekne status slobodnog kraljevskog grada, kada ispuni određene uslove.
A prava slobodnog kraljevskog grada sastojala su se u tome što je:

I građani ovih gradova imaju posebna prava:

- vrednost čoveka bila je jednaka kao i kod plemića, t.j.200 -1000 forinti,
- građani zbog svojih, još manje zbog tuđih dugova, nisu mogli biti samovoljno zatvarani,
- građani su u celoj zemlji bili oslobođeni od suvozemnih i vodenih carina, ako su se legitiisali pasošom svojih gradskih vlasti,
- a isto tako mogli su dobijati iste vojničke, civilne, a naročito državne službe, a mogli su biti uvršćeni i u red plemstva.

Ali prošlo je mnogo vremena do 1861. godine kada je Vršac zaista mogao da koristi sva prava koja su bila utvrđena poveljom.
Tako su stvoreni uslovi za sveastrani razvoj grada. Zanatstvo je naglo počelo da se razvija i Vršac postaje veliki centar u kome su zastupljeni skoro svi zanati i gde dolaze mnoge zanatlije da rade ili se obučavaju. U gradu radi 13 velikih zanatskih udruženja (esnafa) koji okupljaju nekoliko sotitna, pa i preko 1000 zanatlija.
Vinogradarstvo iz godine u godinu sve više napreduje, kako po površini zasađenoj vinogradima tako i po kvalitetu vina koga ima sve više. Vršačka vina dobijaju na mnogim izložbama u Evropi prve nagrade i u jednom razdoblju ovde se proizvodi najviše vina na svetu. Na jednoj lokalnoj izložbi prikazano je 450 vrsta grožđa i 120 vrsta vina. Ali osamdesetih godina posle pojave filoksere, vršačko vinogorje doživljava katastrofu i biva potpuno uništeno, da bi se ipak za samo dve tri decenije potpuno oporavilo.
Vršac je prvoj polovini devetnaestog veka središte banatskog svilarstva i u njemu radi nekoliko svilara u kojima se od sakupljenih čaura sa prostora celog Banata ispreda sirova svila. Neko vreme vršački proizvođači svile bili su među najboljima u Evropi i osvajali velike nagrade na izložbama u Londonu, Parizu i Beču.
U oblasti zemljoradnje, pored gajenja žitarica, Vršac postaje i veliki centar za gajenje industrijskog bilja, a u okolini grada razvijeno je stočarstvo, posebno gajenje goveda i svinja.
Ipak, po trgovini, naročito trgovini vinom, ovaj grad ostaje nadaleko čuven i u njemu ove poslove vodi nekoliko veletrgovaca vinom koji snabdevaju velike evropske gradove.
Trgovina naročito dobija u zamahu kada se od 1857. godine grad železnicom povezuje sa Temišvarom, a dalje sa Evropom i na jugu sa lukom Bazijaš na Dunavu, preko koje vršačka roba ide na Crno more i dalje prema istoku. Ova pruga, uz koju dolaze telegraf i brza pošta, neobično doprinosi uključenju Vršca u svakodnevne trgovačke i bankarske poslove i transakcije. Ubrzo se otvaraju o prve banke, grade mlinovi i velike zanatske radionice koje se pretvaraju u fabrike poljoprivrednih mašina, prvenstveno onih namenjenih vinogradarstvu.
U toku XIX veka grad je prolazio i kroz teške političke i moralne krize, naročito u godinama tzv. Mađarske bune (1848 -1849), kada su se u Vršcu i oko njega odigrale velike i krvave bitke, sa mnogo poginulih na obe strane. U tim bitkama s jedne strane je učestvovala carska vojska koju su sačinjavali Austrijanci i srpski graničari, kao i dobrovoljci iz Srbije, a sa druge Mađari i vršački Nemci. Ovi sukobi su dve do tada solidarne zajednice Srba i Nemaca razdvojili i stvorili trajno nepoverenje između njih.
U Vršcu su nemiri i sukobi započeli već u martu 1848. godine, a do prve bitke, koja je bila i prva bitka ove bune, došlo je 6.jula 1848. godine, kada je pred Vršcem poražena carska vojska od strane mađarskih trupa iz grada. U toj bici poginulo je nekoliko stotina srpskih graničara i dobrovoljaca iz Srbije, koje je predvodio Vrščanin Dimitrije Stanimirović. I danas još kao uspomena na tu bitku stoji spomenik (slika) na prilazu Vršcu od Beograda.
Druga velika bitka održana je u januaru 1849. godine kada su austrijske carske trupe, koje su sačinjavale jedinice Srba, Austrijanaca i dobrovoljaca iz Srbije, osvojile grad i uništile veliku mađarsku vojnu jedinicu. Kao sećanje na te dane i žrtve, u Vršcu je podignut spomenik koji se nalazi na kraju ulice Vojvode Knićanina, s leve strane potoka Mesić.
Vršac su tokom XIX veka, u nekoliko navrata pogađale i teške elemenatrane nesreće - velike poplave potoka Mesić koje su uništile na stotine kuća, zatim velike oluje i požari koji su satirali čitave kvartove grada. Nekoliko epidemija kolere i drugih bolesti odnelo je mnogo života.
Najveće i najvrednije rezultate koji se i danas visoko vrednuju, Vršac je dao u kulturi i obrazovanju. Bilo je to doba kada se stvoreno veliko materijalno bogatstvo koristilo u najplemenitije svrhe, za razvoj umetnosti i duhovnog života. I po tome je Vršac bio jedan od najistaknutih srpskih centara kod Srba u Austro -Ugarskoj.
Širenjem i napredovanjem grada, u Vršcu su se neprekidno otvarale i širile nove škole. Iz XVIII veka grad je izašao sa srpskim i nemačkim osnovnim školama i nižom gimnazijom, tzv.Gramatikalnom školom koju su pohađala isključivo srpska deca i deca pravoslavne veroispovesti. Godine 1820. osniva se Bogoslovija (Klirikalna škola) za školovanje srpskih i rumunskih sveštenika, zatim razne zanatske škole, da bi 1852. godine bila osnovana Niža realka, koja je kasnije prerasla u Realnu gimnaziju.
U XIX veku u Vršcu rade i građanske škole, mnoge ženske škole i prva zabavišta, zatim muzička škola. I jezička raznovrsnost je bila takođe zastupljena pa tako ovde postoje škole sa nemačkim, srpskim, mađarskim, a povremeno grčkim i jevrejskim jezikom.
Od 1820. pa do kraja XIX veka, osniva se i nekoliko biblioteka i čitaonica, od kojih je najznačajnija Srpska čitaonica koja se kao Srpska kasina pominje još 1838. godine i spada u red najstarijih srpskih čitaonica. Javna školska biblioteka grada Vršca koja je osnovana 1887. godine i danas radi kao Gradska biblioteka. Srpska zanatlijska čitaonica osnovana je 1884, a Ratarska čitaonica 1898. godine. Pored njih i mnoga nemačka, srpska i mađarska udruženja imaju svoje čitaonice.
U Vršcu se tokom ovog veka osnivaju i rade pozorišne družine, pevačka društva, dobrotvorne orghanizacije i različita građanska udruženja kakva postoje i u najrazvijenijim gradovima Evrope.
Štamparstvo i izdavačka delatnost imaju vrlo rane korene i prva štamparija je počela sa radom 1855. godine, prve lokalne novine na nemačkom jeziku "Werschetzer Gebirgsbote" (Vršački planinski glasnik) počele su da izlaze 1857. godine, a deset godina kasnije lokalne novine na srpskom jeziku "Vršačka kula", koja je bila prvi srpski list izdavan u provinciji.
Do kraja veka u Vršcu je radilo nekoliko štamparija, a počelo je da izlazi još nekoliko desetina listova različitog karaktera i to na srpskom, nemačkom i mađarskom jeziku: Istok, Građanin,Vrščanin, Srpstvo, Budućnost, Banaćanin, Mirođija, Vršački vesnik, Bubanj, Neue Werschetzer Zeitung, Die Reform, Der Igel, Kobold, Versecz és Vidéké, Délvidék i dr.
Mora se svakako reći da je XIX vek u Vršcu dao i velike pisce i umetnike i mnoge značajne ljude koji su potekli odavde - da pomenemo poznate pisce Jovana Steriju Popovića, najznačajnjijeg srpskog dramskog pisca i pesnika, zatim Jašu Tomića, pesnika, romansijera i publicistu i svakako jednog od najistaknutijih srpskih političara svoga doba, Lazu Nančića, novinara i pisca, ali i vođu srpske omladine u Austro -Ugarskoj i slikara Paju Jovanovića, pevačicu svetske reputacije Sultanu Cijuk, velikog glumca i reditelja Andriju Lukića, poznate fotografe Stevana Jovanovića i Jožefa Albaha, koji je bio i prvi vršački filmski operater i snimatelj.
Kulturni život Vršca bio je raznolik i zbog višenacionalnog sastava stanovništva u gradu i odvijao se uporedo na tri jezika, što ga je činilo sadržajnijim i bogatijim.
Krajem veka, prateći najnovije civilizacijske tekovine, Vršac dobija 1888. godine prvi otvoreni bazen za kupanje, koji je sagradio Josif Kunce, a 1897. i javno kupatilo "Kornelija" koje je koristilo toplu vodu iz parnog mlina Maksa Adlera. Iste godine u Vršcu se gradi i električna centrala koja je radila sve do kraja pedesetih godina XX veka.
Na samom kraju XIV stoleća, 1900. godine Vršac broji 25.149 stanovnika.
Zbog svog bogatog ekonomskog, duhovnog, kulturnog i političkog života, Vršac je i dalje jedan od vodećih gradova u ovom delu austrougarskog carstva.

08. Vršac u XX veku

U XX veku Vršac su, kao i celu Evropu, zahvatila dva svetska rata, a u prvoj polovini veka promenio je tri države, dva društveno politička sistema i znatno izmenio sastav stanovnišva. Sa onim što se dogodilo na samom kraju veka u promenama granica, može se slobodno reći da je u dvadesetom veku ovaj grad doživeo najburnije razdoblje u svom obnovljenom postojanju (posle 1716. godine).
U dvadeseti vek Vršac je ušao kao grad sa 25.000 stanovnika i sa dosta razvijenom malom industrijom, snažnom trgovinom i obnovljenim vinogradarstvom, dobrim saobraćajnim vezama sa svim pravcima Austro -Ugarske i Evrope, velikim brojem klturnih i prosvetnih ustanova, raznim udruženjima, brojnim listovima na srpskom, nemačkom i mađarskom jeziku, nekoliko štamparija, dva stalna ii više povremenih bioskopa.
Prvi svetski rat predstavljao je i prvo veliko iskušenje za Vrščane, jer grad su nastanjivali većinom Srbi i Nemci i manjim delom Mađari, sa vrlo malim brojem drugih narodnosti. Znači, u gradu su bile jedna drugoj suprotstavljene dve brojno skoro jednake nacionalne zajednice.
Odmah po započinjanju rata status srpskog stanovništva se izmenio na gore. Mnogi ugledni Srbi su poslati u progonstvo daleko od Vršca koji je bio suviše blizu granice sa Srbijom. U gradu su prestali da izlaze listovi na srpskom jeziku, a isto tako utihnuo je i rad mnogih nacionalnih udruženja - srpskih čitaonica, pevačkih i dobrotvornih društava, a jedan deo srpske omladine, vojnih obveznika, mobilisan je u austro-ugarsku vojsku i poslat na zapadni front prema Italiji ili na istočni prema Rusiji. U Prvom svetskom rartu učestvovalo je više od 20% vršačkog stanovništva.
U celom Banatu, pa i u Vršcu život Srbima je postao težak, "sve srpsko stanovništvo proglašeno je za sumnjivo i bilo izloženo napadima i poruzi". Isto tako uzimani su i taoci čiji je život uvek visio o koncu u slučaju da se nešto nepredviđeno dogodi. Jedan istoričar toga doba zapisao je: "Južni Banat je bio pravi logor, u opsadnom stanju i teroru, teren za ratnu opremu i za progon i upropašćavanje srpskog naroda."
Nemačka vojska koja je stigla u Vršac 1915. godine počela je da utvrđuje grad, praveći rovove oko njega i gradeći put za topove do Kule kako bi odande mogla da kontroliše okolinu.
Kako se ratu približavao kraj tako su i Vršački Srbi dizali glave i već u proleće 1918. godine počinju ponovo da izdaju listove i knjige, na u to vreme zabranjenoj ćirilici. U časopisu "Izložba" koji je izlazio u martu, saradnici su bili Srbi iz mnogih gradova Austro -Ugarske, što je predstavljalo i najavu budućeg ujedinjenja.
Početkom novembra 1918. kada se već probližavao kraj rata, u Vršcu se formira Srpski narodni odbor koji se priprema da dočeka oslobodioce. Konačno 10. novebra, pošto se nemačka vojska povukla prema Temišvaru, u Vršac ulaze srpske jedinice na čelu sa majorom Dušanom Dodićem.
Upravu grada preuzima izabrano narodno veće sačinjeno od sva četiri naroda koji nastanjuju Vršac, a predsednik mu je ugledni vršački lekar i politički vođa dr Slavko Miletić, sin slavnog Svetozara Miletića. Narodno veće imenuje za gradonačelnika advokata Ivana Kosirovića, dotadašnjeg velikog beležnika.
Po organizovanju nove vlasti, u grad se priprema i delagacija koja će učestvovati na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu, gde treba da bude doneta odluka o prisajedinjenju Vojvodine Kraljevini Srbiji i ujedinjenju u Kraljevinu Srba, Hrvata Slovenaca.
Život se u gradu sada oganizuje u okviru nove države, ali zbog granice koja je postavljena blizu Vršca, grad je ubrzo izgubio veliko trgovačko i sirovinsko zaleđe, počeo je ekononski da stagnira. Pa ipak, nešto od ranije industrije i dalje postoji, a osnivaju se i neke manje fabrike, kao što su fabrika salame, fabrika špiritusa, konjaka, šampanjca, još uvek rade industrija nameštaja i nešto manjih hemijskih fabrika, dok je i dalje najznačajnija proizvodnja vina od čije je prodaje uglavnom zavisio prosperitet grada.
Vršac je u novom periodu ostao važan školski i kulturni centar, koji privlaži mnoge umetnike i kulturne radnike iz drugih gradova.
Od škola u njemu postoje Realna gimnazija, Učiteljska škola, Poljoprivredna škola, Građanska škola, Osnovna škola, Muzička škola i zabavišta za srpsku i nemačku decu.
Vršački Gradski muzej i Gradska biblioteka pod upravom slavnog Feliksa Milekera, već su nadaleko čuveni po svojim izuzetnim zbirkama. U gradu je vrlo aktivan i Narodni univerzitet na kome se redovno održavaju popularna predavanja koja drže najugledniji jugoslovenski profesori i na najraznovrsnije teme. Neko vreme ovde radi i Pokrajinsko banatsko pozorište "Sterija" (1920 -22) koje je davalo predstave po celom Banatu.
U tom periodu u šest štamparija štampa dvadesetak listova, tako da u jednom trenutku u Vršcu izlazi i po 6 nedeljnih listova, koji zastupaju različite stranke i različite narodnosti. Među najznačajnijim su Vojvodina, Nova zora, Jugoslovenski novi list, Pogled, Banatske novine, Werschetzer Gebirsbote. Arbaiterville, Nadejdea i mnogi drugi koji su duže ili kraće vremena izlazili.
U Vršcu postoje i brojna sportska društva kao što su fudbalski klubovi "Dušan Silni" i "Radnički", zatim odličan teniski klub, sportsko društvo "Soko", rvački, odbojkaški i šah klub, kao i jedan od prvih vazduhoplovnih klubova u zemlji sa odličnim jedriličarima.
Između dva rata, u Vršcu deluje i više političkih stranaka među kojima se po snazi ističu Radikalna i Demokratska stranka, kao najbrojnije. U ilegali deluje i Komunistička partija Jugoslavije, koja je u Vršcu imala izvestan broj istaknutih aktivista kao što su Žarko Zrenjanin, Borislav Petrov, Jelisaveta Petrov, Živa Jovanović i drugi.
Odnosi među narodnostima, posebno Srbima i Nemcima, u gradu počinju da se zaoštravaju sa pojavom fašizma u Nemačkoj.
Vrščani su među prvima osetili opasnost od fašizma i oni na njega upozoravaju na samom početku u svojim listovima i na javnim političkim tribinama, tako su i među prvima izašli na demonstracije protiv sklapanja pakta s Nemačkom (25. marta 1941.g). Grad je 26. i 27. marta zahvaćen velikim demonstracijama srpskog stanovnišva i učenika, tako da je žestinu tih demonstracija u jednom svom govoru pomenuo i sam nemački firer Adolf Hitler.
Kada je 6. aprila bombardovan Beograd, bilo je jesno da će uskoro Nemačka napasti Jugoslaviju sa svih strana. Vršac je bio među prvima na udaru neprijatelja koji je dolazio sa istoka. Uoči 11. aprila, kada su Nemci prešli rumunsku granicu, pripadnici XVIII bataljona Jugoslovenske kraljevske vojske iz Vršca ruše sve mostove oko grada, a jedna grupa vojnika koju predvode potporučnik Siniša Matejić i rezervni podnarednik iz Vršca Vojislav Atanasijević, u blizini današnje fabrike čokolade, slabo naoružana, dočekuje nemačke tenkove. U kratkom okršaju, oni junački ginu.
Pošto su ušli u Vršac Nemci uspostavljaju svoju vlast i srpsko stanovništvo se nalazi ponovo u logoru, kao i tokom Prvog svetskog rata, ali sada možda u još goroj situaciji. Već 21. aprila okupatori počinju sa streljanjima rodoljuba i antifašista, posebno onih koji su se istakli u demonstracijama 27.marta. Nemci zabranjuju sve srpske ustanove i udruženja, ukidaju lokalne listove i svode Srbima građanska prava na minimum, a vršačke Jevreje deportuju u logore. Nastaje teror koji je trajao tri i po godine, tokom kojih su mnogi Srbi hapšeni, slati u logore, progonjeni i streljani.
Od samog početka rata u gradu, a naročito u okolini stvara se i pokret otpora, organizuju ilegalne grupe i parizanske jedinice u Deliblatskoj peščari i celom južnom Banatu, ali oštar policijski teror, koji su okupatori sproveli preko policije i svog stanovništva koje je živelo u gradu i mnogim naseljenim mestima, gotovo je onemogućavao svaki snažniji i masovniji otpor.
Do 1942. godine nemačka policija uspela je da uništi glavne centre otpora i najsposobnije vođe i to često zahvaljujući izdaji i odavanju od strane u zatvorima surovo mučenih zatvorenika. Uprkos tome, skoro u svim mestima formiraju se i ilegali rade Narodni odbori.
Tri i po godine jedan deo Vršca (srpski) živi pod okupacijom i terorom, osluškujući šta se događa na frontovima u svetu i očekujući završetak rata koji se naslućivao već od kraja 1942. godine. Konačno, krajem septembra 1944. bilo je jasno da će uskoro stići oslobođenje.
U ranim jutarnjim časovima, 2. oktobra, jedinice 59, i 86. gardijske divizije i 10, gardijskog puka pešadijskog korpusa Crvene armije počinju bitku za oslbodjenje Vršca. Njima se pridružuju i mnogi građani. Borbe traju do 17. časova, kada se Nemci predaju. U borbi je poginulo preko 40 Crvenoarmejaca, 200 Nemaca i 2 Vrčanina.
Odmah se uspostavlja nova vast tako što ilegalni narodnooslobodilački odbor legalizuje svoj rad i započinje sa organizovanjem života u slobodi. Za prvog predsednika Narodnog odbora grada Vršca
izabran je Mata Matejić, ugledni vršački građanin i patriota.
Nekoliko dana po oslobođenju grada u Vršca stiže i deo Glavnog štaba narodnooslobodilačke vojske na čelu sa vrhovnim komandantom Josipom Brozom Titom i odavde se komanduje borbama za oslobođenje Beograda.
Veliki broj Vrščana biva moblisan ili se dobrovoljno uključuje u narodnooslobodilačku vojsku i odlazi na sremski front, a zatim se bori do konačnog oslobođenja zemlje.
U životu grada dolazi do mnogih promena, jer započinje po ko zna koji put novi period u njegovoj istoriji.